Không phải mọi thang đo đều thích hợp để tiến hành kiểm định độ tin cậy bằng hệ số Cronbach’s Alpha. Trong bối cảnh này, khái niệm “thang đo” được hiểu là tập hợp các biến quan sát cùng phản ánh một nhân tố hay một khái niệm nghiên cứu nhất định; cần phân biệt rõ với các đơn vị hay thước đo đo lường như thang Likert, kilôgam, kilômét,… nhằm tránh nhầm lẫn. Trường hợp người nghiên cứu chưa nắm vững khái niệm thang đo trong nghiên cứu khoa học, có thể tham khảo thêm các tài liệu hướng dẫn chuyên sâu về nội dung này tại bài viết này
Để làm rõ vấn đề hệ số Cronbach’s Alpha được sử dụng cho loại thang đo nào? cần xem xét bản chất và mục đích của phép kiểm định này trong nghiên cứu định lượng.
Đối với những khái niệm mang tính trừu tượng, không thể đo lường trực tiếp bằng một câu hỏi đơn lẻ, nhà nghiên cứu thường tiếp cận bằng cách xây dựng nhiều câu hỏi cụ thể, có thể khảo sát trực tiếp đối tượng nghiên cứu. Tập hợp các câu hỏi này cấu thành một thang đo dùng để đo lường khái niệm trừu tượng nói trên. Trong đó, khái niệm trừu tượng được xem là biến tiềm ẩn, còn các câu hỏi cụ thể đóng vai trò là các biến quan sát.
Tuy nhiên, không phải mọi biến quan sát đều phản ánh đầy đủ và chính xác bản chất của biến tiềm ẩn; trong thực tế tồn tại các biến quan sát có chất lượng kém và các biến quan sát có chất lượng tốt. Do đó, nhiệm vụ của nhà nghiên cứu là nhận diện những biến quan sát không phù hợp và loại bỏ chúng khỏi thang đo, đồng thời chỉ giữ lại các biến quan sát có khả năng đại diện tối ưu cho biến tiềm ẩn. Hệ số Cronbach’s Alpha là một trong những công cụ thống kê được sử dụng phổ biến nhằm hỗ trợ quá trình này. Theo thông lệ nghiên cứu, các biến quan sát có hệ số tương quan biến–tổng hiệu chỉnh (Corrected Item–Total Correlation) nhỏ hơn 0,3 trong phân tích độ tin cậy Cronbach’s Alpha được xem là không đạt yêu cầu và cần được loại khỏi thang đo.
Như vậy, kiểm định Cronbach’s Alpha được áp dụng trong trường hợp nghiên cứu sử dụng các biến tiềm ẩn được đo lường thông qua các thang đo gồm nhiều biến quan sát. Tuy nhiên, không phải mọi loại thang đo biến quan sát đều phù hợp để phân tích bằng Cronbach’s Alpha. Theo Bollen (2011), hiện nay có hai mô hình thang đo biến quan sát được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu, bao gồm: (1) mô hình đo lường phản xạ (Reflective Measurement) và (2) mô hình đo lường hình thành (Formative Measurement).
Mặc dù cả hai mô hình đều hướng tới mục tiêu xây dựng thang đo cho biến tiềm ẩn, chỉ trong trường hợp mô hình Reflective việc sử dụng Cronbach’s Alpha để đánh giá độ tin cậy là phù hợp, đồng thời có thể tiến hành các kiểm định như Composite Reliability, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích nhân tố khẳng định (CFA). Nguyên nhân là các kiểm định này đều dựa trên việc đánh giá mức độ tương quan giữa các biến quan sát. Những biến quan sát có mối tương quan chặt chẽ, cùng chiều sẽ đáp ứng được yêu cầu về tính đơn hướng và mức độ nhất quán nội tại cao, từ đó hình thành một thang đo có chất lượng.
Trong trường hợp người nghiên cứu gặp khó khăn trong quá trình xử lý dữ liệu trên SPSS do dữ liệu không đạt yêu cầu hoặc vi phạm các ngưỡng kiểm định thống kê, việc tham khảo các dịch vụ hỗ trợ phân tích SPSS chuyên sâu, chẳng hạn như Phạm Lộc Blog, có thể giúp cải thiện chất lượng kết quả nghiên cứu và tối ưu hóa thời gian thực hiện.
Đối với mô hình Reflective, các biến quan sát thường có mức độ tương quan cao với nhau, do chúng đều phản ánh và được sinh ra từ cùng một biến tiềm ẩn. Vì vậy, tập hợp các biến quan sát trong mô hình Reflective hình thành nên một thang đo mang tính đơn hướng và có độ nhất quán nội bộ cao. Đặc điểm này khiến thang đo Reflective phù hợp để đánh giá độ tin cậy bằng hệ số Cronbach Alpha.
Ngược lại, trong mô hình Formative, các biến quan sát đại diện cho những khía cạnh riêng biệt và không phải là kết quả của một biến tiềm ẩn chung. Do đó, các biến quan sát này hiếm khi có mối tương quan chặt chẽ với nhau; mỗi biến phản ánh một hướng khác nhau và không đảm bảo được tính đơn hướng cũng như tính ổn định nội bộ của thang đo. Khi áp dụng kiểm định Cronbach Alpha một cách bắt buộc cho thang đo Formative, kết quả thường cho thấy độ tin cậy không đạt yêu cầu và các biến quan sát có xu hướng bị loại khỏi thang đo. Trong trường hợp này, mặc dù các biến quan sát phù hợp về mặt lý thuyết với mô hình Formative, chúng vẫn bị loại bỏ do không đáp ứng tiêu chí của phân tích Cronbach Alpha.
Tóm lại, hệ số Cronbach Alpha được sử dụng cho loại thang đo nào? Đó là các thang đo đáp ứng những điều kiện sau:
#1: Các biến quan sát trong thang đo phải có mức độ tương quan tương đối tốt với nhau. Thông thường, điều này đạt được khi thang đo được xây dựng theo mô hình Reflective.
#2: Các biến quan sát phải đảm bảo tính đơn hướng và cùng chiều. Một thang đo không được tồn tại sự xung đột về chiều đo lường; nếu các biến cùng phản ánh khía cạnh tích cực hoặc đặc điểm tốt, thì toàn bộ biến quan sát đều phải nhất quán theo hướng tích cực hoặc đặc điểm tốt, không được pha trộn giữa phát biểu tích cực và tiêu cực.
Sự cùng chiều ở đây yêu cầu các biến quan sát phải đồng nhất về mặt định hướng, tức là hoặc đều mang ý nghĩa tích cực, hoặc đều mang ý nghĩa tiêu cực. Để hiểu rõ hơn, vui lòng xem ví dụ minh họa bên dưới.
Dưới đây là một thang đo với các biến quan sát có cùng chiều theo hướng tích cực:
Dưới đây là một thang đo với các biến quan sát có cùng chiều theo hướng tiêu cực:
Cả hai trường hợp nêu trên đều bảo đảm tính cùng chiều của thang đo, khi các biến quan sát trong cùng một nhóm hoặc đều phản ánh khuynh hướng tích cực, hoặc đều phản ánh khuynh hướng tiêu cực. Đây là nguyên tắc cơ bản trong xây dựng thang đo nhằm phục vụ việc kiểm định độ tin cậy bằng hệ số Cronbach’s Alpha. Trường hợp thang đo tồn tại các biến quan sát có chiều hướng trái ngược nhau, bao gồm cả phát biểu mang ý nghĩa tích cực lẫn phát biểu mang ý nghĩa tiêu cực, thì thang đo đó không đáp ứng được tính đơn hướng và hầu như không đạt được độ tin cậy. Hệ quả là trong quá trình phân tích Cronbach’s Alpha, hệ số Cronbach’s Alpha thường cho giá trị âm hoặc rất thấp, có xu hướng tiến về 0.
Dưới đây là một thang đo bao gồm các biến quan sát có sự khác biệt về chiều hướng đo lường:
Một thang đo không mang bản chất reflective thì việc sử dụng Cronbach’s Alpha để đánh giá độ tin cậy là hoàn toàn không phù hợp về mặt thống kê. Khi phương pháp phân tích không đúng, các kết quả thu được dù ở bất kỳ giá trị nào cũng không có ý nghĩa trong việc nhận xét hay đánh giá. Do đó, người thực hiện nghiên cứu, đặc biệt trong các đề tài nghiên cứu khoa học và luận văn, cần hết sức lưu ý vấn đề này để tránh sai lệch trong phân tích và diễn giải kết quả.