Sau khi xác định tồn tại sự khác biệt về giá trị trung bình của biến định lượng giữa các nhóm của biến định tính, có thể tiếp tục thực hiện kiểm định sâu One-way ANOVA nhằm xác định cụ thể cặp nhóm nào có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê.
1. Cơ sở lý thuyết của kiểm định sâu One-way ANOVA
Không phải trong mọi trường hợp, giá trị trung bình của biến định lượng đều khác biệt giữa tất cả các nhóm của biến định tính; sự khác biệt có thể chỉ xuất hiện ở một hoặc một số cặp nhóm nhất định. Phân tích sâu ANOVA được sử dụng để xác định chính xác những cặp nhóm có sự khác biệt đó. Cần lưu ý rằng, kiểm định hậu chỉ được thực hiện khi phân tích ANOVA cơ bản cho thấy tồn tại sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm. Trong trường hợp kết quả ANOVA không cho thấy sự khác biệt, việc tiến hành phân tích hậu là không cần thiết.
Trong phân tích sâu One-way ANOVA, có nhiều phép kiểm định khác nhau và được phân loại dựa trên giả định về sự đồng nhất phương sai giữa các nhóm. Trong SPSS phiên bản 26, các phép kiểm định này được chia thành hai nhóm chính: Equal Variances Assumed và Equal Variances Not Assumed.
- Equal Variances Assumed: áp dụng cho trường hợp giả định phương sai giữa các nhóm là đồng nhất, được xác nhận khi giá trị sig của kiểm định Levene lớn hơn 0.05.
- Equal Variances Not Assumed: áp dụng cho trường hợp phương sai giữa các nhóm không đồng nhất, khi giá trị sig của kiểm định Levene nhỏ hơn 0.05.
2. Kiểm định sâu One-Way ANOVA trên SPSS 26
Phần hướng dẫn dưới đây được xây dựng nhằm tiếp nối nội dung của bài viết Phân tích khác biệt trung bình One-Way ANOVA trong SPSS. Người đọc cần tham khảo trước bài viết này để có cơ sở hiểu rõ các bước và kết quả phân tích hậu kiểm (post-hoc) được trình bày trong phần kiểm định sâu One-Way ANOVA sau đây.
a. Biến Độ tuổi
Căn cứ vào kết quả kiểm định One-Way ANOVA đã được trình bày trong bài viết Phân tích khác biệt trung bình One-Way ANOVA trong SPSS, có thể kết luận rằng tồn tại sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ hài lòng công việc giữa các nhóm độ tuổi (DoTuoi). Do đó, nghiên cứu tiến hành phân tích sâu One-Way ANOVA đối với biến Độ tuổi nhằm xác định cụ thể sự khác biệt giữa từng cặp nhóm.
Quy trình thực hiện kiểm định One-Way ANOVA với biến Độ tuổi được tiến hành trên phần mềm SPSS. Tại cửa sổ tùy chọn của One-Way ANOVA, người nghiên cứu lựa chọn Post Hoc để thực hiện các phép kiểm định hậu nghiệm.
Kết quả kiểm định One-Way ANOVA cho thấy giá trị sig của kiểm định Levene đối với biến Độ tuổi bằng 0.009, nhỏ hơn mức ý nghĩa 0.05. Điều này cho thấy giả định về phương sai bằng nhau giữa các nhóm không được thỏa mãn. Do đó, nghiên cứu sử dụng các phép kiểm định hậu nghiệm trong trường hợp Equal Variances Not Assumed. Trong nghiên cứu này, kiểm định Tamhane’s T2 được lựa chọn để tiến hành phân tích sâu.
Sau khi lựa chọn kiểm định Tamhane’s T2, nhấp Continue để quay lại giao diện chính và chọn OK để xuất kết quả phân tích ra bảng kết quả (output). Việc diễn giải kết quả được thực hiện dựa trên bảng Multiple Comparisons.
Bên cạnh giá trị sig nhằm xác định sự tồn tại của khác biệt trung bình giữa các nhóm, nghiên cứu còn xem xét giá trị Mean Difference để đánh giá mức độ chênh lệch và xác định nhóm nào có giá trị trung bình cao hơn. Trong bảng Multiple Comparisons, cột I thể hiện nhóm tham chiếu, trong khi cột J biểu thị nhóm được so sánh. Giá trị Mean Difference được tính bằng trung bình của nhóm I trừ cho trung bình của nhóm J. Theo đó, nếu Mean Difference mang giá trị âm thì trung bình của nhóm I nhỏ hơn trung bình của nhóm J; ngược lại, nếu Mean Difference mang giá trị dương thì trung bình của nhóm I lớn hơn trung bình của nhóm J.
Kết quả kiểm định Tamhane’s T2 về sự khác biệt mức độ hài lòng công việc giữa các cặp nhóm độ tuổi cho thấy:
- Các cặp nhóm Từ 18–25 tuổi và Trên 45 tuổi, cũng như Từ 26–35 tuổi và Trên 45 tuổi có giá trị sig nhỏ hơn 0.05. Điều này cho thấy tồn tại sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ hài lòng công việc giữa các cặp nhóm độ tuổi này. Giá trị Mean Difference của nhóm Trên 45 tuổi so với hai nhóm Từ 18–25 tuổi và Từ 26–35 tuổi đều mang dấu dương và có độ lớn tương đối, phản ánh rằng mức độ hài lòng công việc của nhóm Trên 45 tuổi cao hơn so với hai nhóm còn lại.
- Đối với các cặp nhóm độ tuổi còn lại, giá trị sig đều lớn hơn 0.05, cho thấy không tồn tại sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ hài lòng công việc giữa các nhóm độ tuổi này.
b. Biến Thu nhập
Nhằm bổ sung minh họa cho trường hợp thứ hai, nghiên cứu tiếp tục tiến hành phân tích sâu One-Way ANOVA đối với một biến định tính khác là biến Thu nhập (ThuNhap). Biến này không được đề cập trong bài viết Phân tích khác biệt trung bình One-Way ANOVA trong SPSS. Quy trình kiểm định được thực hiện tương tự như đối với biến Độ tuổi, tuy nhiên có sự điều chỉnh nhất định ở bước lựa chọn kiểm định hậu nghiệm (Post Hoc). Kết quả kiểm định One-Way ANOVA cho thấy giá trị sig của kiểm định Levene đối với biến Thu nhập bằng 0.092, lớn hơn mức ý nghĩa 0.05. Do đó, giả định phương sai bằng nhau được chấp nhận và có thể sử dụng các kiểm định hậu nghiệm trong nhóm Equal Variances Assumed. Trong nghiên cứu này, kiểm định Bonferroni được lựa chọn để phân tích sâu.
Sau khi nhấn Continue để quay lại giao diện ban đầu và chọn OK, kết quả phân tích được hiển thị trong bảng Multiple Comparisons.
Việc diễn giải kết quả được thực hiện tương tự như đối với biến Độ tuổi. Kết quả kiểm định Bonferroni về sự khác biệt mức độ hài lòng công việc giữa các cặp nhóm thu nhập cho thấy:
Cặp nhóm có mức thu nhập Từ 10 – dưới 15 triệu và Từ 20 triệu trở lên có giá trị sig nhỏ hơn 0.05. Điều này cho thấy tồn tại sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ hài lòng công việc giữa hai nhóm thu nhập này. Giá trị Mean Difference của nhóm Từ 20 triệu trở lên so với nhóm Từ 10 – dưới 15 triệu mang dấu dương và có độ lớn tương đối, phản ánh mức độ hài lòng công việc của nhóm có thu nhập Từ 20 triệu trở lên cao hơn so với nhóm thu nhập Từ 10 – dưới 15 triệu.
Đối với các cặp nhóm thu nhập còn lại, giá trị sig của kiểm định đều lớn hơn 0.05, do đó không tìm thấy bằng chứng thống kê cho thấy sự khác biệt về mức độ hài lòng công việc giữa các nhóm thu nhập này.